Hormese in de natuurgeneeskunde

Hormese in de natuurgeneeskunde

In dit artikel onderzoeken we het principe van de hormese; wat het is, hoe het werkt en waarom het aan de basis staat van veel van wat wij doen in de integrale en holistische geneeskunde.

Het woord hormese komt uit het Grieks en betekent prikkelen, activeren, in beweging zetten. Het principe is dat de reactie van een organisme op een prikkel stimulerend kan zijn of juist remmend, afhankelijk van de intensiteit van die prikkel.

Een simpel voorbeeld is de reactie van een spier op een oefening: als de oefening niet zwaar genoeg is gebeurt er weinig maar als een oefening de juiste intensiteit heeft zal de spier als reactie sterker gaan worden. De oefening maakt dan dat er in de spier op microscopisch niveau kleine beschadigingen plaatsvinden die voor de spier een prikkel vormen de schade te repareren en daarbij sterker te worden dan hij was. Als de oefening te zwaar is ontstaat er meer schade dan de spier kan repareren en wordt hij juist zwakker. Je hoort weleens zeggen: “if it doesn’t kill me it makes me stronger”. Daar zit wel een kern van waarheid in, behalve dan als datgene “that doesn’t kill you” een te sterke prikkel vormt; je gaat dan weliswaar niet dood, maar je wordt wel zwakker!

Zoiets geldt ook voor conditietraining; bij de juiste trainingsintensiteit neemt de conditie toe, maar train je te zwaar dan raak je overtraind en neemt de conditie juist af. Is je training te weinig intensief dan gebeurt er helemaal niets.

Het hormetische principe is overigens ook toepasbaar op andere niveaus, zoals organisaties, bedrijven, de economie, het leger, of de samenleving als geheel. Essayist en wetenschapper Nassim Nicholas Taleb schreef daar een boek over met de titel “Antifragile”. Hij noemt een systeem antifragile als het in staat is om als reactie op een bepaalde mate van verstoring of schok zichzelf beter te organiseren en daarmee robuuster te worden. Dit principe gaat daarmee op voor alle systemen die een voldoende mate van dynamische zelforganisatie hebben. Een statisch systeem zoals een stoel of de Nederlandse belastingdienst beschikken daar niet over en worden eerder meer fragiel als zij aan stress worden blootgesteld.

Een ander interessant voorbeeld van hormese is de mogelijke bijdrage van een geringe dosis radioactieve straling aan de uitzonderlijke gezondheid en lange levensduur van de bewoners van de zogenaamde “blue zone”op Ikaria in Griekenland. Door de bodemgesteldheid worden de eilandbewoners daar blootgesteld aan een wat hogere dosis straling, wat volgens sommige onderzoekers via een hormetisch effect bijdraagt aan hun gezondheid. Dat terwijl radioactieve straling in een wat hogere intensiteit juist bijzonder schadelijk zou zijn.

Een hormetische prikkel moet een  minimale intensiteit hebben voor een positief effect en er is ook altijd een maximale intensiteit, waarboven er juist verzwakking plaats vindt. Ergens daartussenin moet er dan een optimale intensiteit zijn voor het gewenste effect.
Veel medicijnen werken ook zo: is de dosis te laag dan gebeurt er niets, is deze te hoog, dan raak je vergiftigd en ergens daar tussenin bevindt zich dan een optimale dosering. Ook het effect van een sauna of van een ijsbad is te verklaren vanuit het hormetische principe: je dient een prikkel toe die potentieel schadelijk kan zijn, maar indien juist gedoseerd juist de vitaliteit kan opwekken. Iets dergelijks geldt ook voor vasten: van tijdelijk of intermitterend vasten gaat een hormetische prikkel uit waardoor je lichaam sterker wordt, de ontstekingsgevoeligheid afneemt en zelfs de levensduur verlengd wordt. Bij teveel of te vaak vasten ontstaat echter ondervoeding en verdwijnt het positieve effect.

In verschillende takken van de natuurgeneeswijzen wordt gebruik gemaakt van de hormese. We zien daarbij dat de intensiteit van de prikkel een aantal belangrijke variabelen kent:

De prikkel heeft een bepaalde duur, frequentie, specificiteit, sterkte en progressie. Dat een prikkel een bepaalde sterkte en een bepaalde duur moet hebben ligt voor de hand. De frequentie waarin een prikkel wordt toegediend is ook van belang: te snel achtereen en het organisme heeft geen tijd adequaat te reageren, niet vaak genoeg en het effect is al weer verdwenen voor de volgende prikkel komt. Progressie betekent dat over tijd een prikkel vaak geleidelijk sterker moet worden om het effect te behouden. Specificiteit betekent dat de prikkel het beste werkt als deze zo precies mogelijk past bij het gewenste effect. Zo zul je als je een spier wilt versterken een gerichte oefening moeten doen en zal een andere prikkel, bijvoorbeeld een ijsbad minder effect hebben op die spier. En zo ook met bepaalde natuurlijke stoffen: betaglucanen uit paddenstoelen stimuleren bijvoorbeeld delen van het afweersysteem terwijl gember meer de circulatie activeert.

Naarmate een prikkel specifieker is hoeft deze minder sterk te zijn voor het gewenste effect. Zo zou je acupunctuur kunnen zien als een systeem dat werkt met prikkels (naaldprikken) die niet zo sterk hoeven te zijn, maar wel op heel specifiek geselecteerde punten geplaatst dienen te worden.

Ook in de osteopathie geldt dat de toegepaste handgrepen niet heel krachtig hoeven te zijn als ze maar precies op de juiste structuren gericht zijn.

In de homeopathie is dit principe nog verder doorgevoerd; daar is de dosis van het middel zo klein mogelijk en de specificiteit door maximale individualisering zo groot mogelijk. Kort gezegd, als je precies het juiste punt met de juiste prikkel weet te raken is er maar heel weinig energie nodig om een systeem tot verandering te prikkelen.

Door een juist gerichte en gedoseerde hormetische prikkel kan een systeem komen tot een betere balans en een hoger niveau van zelforganisatie. Dat geldt voor zowel levende organismen als voor systemen, zoals een bedrijf, een maatschappelijke organisatie, of een termietenkolonie.

Een ander aspect van hetzelfde principe is het overmatig afschermen van een systeem van verstorende en potentieel schadelijke prikkels; zo is er het bekende verhaal van de omvallende bomen in Biosphere 2, een geheel overkoepeld ecosysteem in Arizona. De bomen bleken snel te groeien, maar bij gebrek aan wind ontbrak de prikkel om een stevig  wortelstelsel te ontwikkelen. Net zo kan het overmatig gebruik van antioxidanten ervoor zorgen dat in ons lichaam teveel vrije radicalen worden geneutraliseerd waardoor bepaalde beschermende reacties niet op gang komen waardoor je uiteindelijk zwakker wordt.

Samenvattend kun je stellen dat levende systemen gebaat zijn bij een juist gedoseerde en gerichte mate van stress, zodat ze door adaptatie aan de stressor weerbaarder worden. In de natuurgeneeskunde maken wij van dit principe dankbaar gebruik door op uitgekiende wijze om te gaan met specificiteit en intensiteit van een toe te dienen prikkel.

Geplaatst in Geen categorie